برترین کتابدار پژوهشی کشور:کتابخانه ساکت است ، اما ساکن نیست!

به گزارش روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان، به مناسبت روز کتاب و کتابخوانی و کتابدار گفتگویی با دکتر مرجان مومنی سرپرست کتابخانه مرکزی دانشگاه انجام شد که ناگفته های کتابداری را تشریح می کند. ضمن تبریک به همکاران کتابدار در دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان، شما را به خواندن این گفتگو دعوت می کنیم.

خانم دکتر لطفا خودتان را بیشتر معرفی بفرمایید.

به نام خدا، خوشحالم از اینکه در خدمتتان هستم. من مرجان مومنی در سال 1355 در تهران به دنیا آمدم و در سمنان بزرگ شدم. در سال 1377 ازدواج کردم و یک دختر دارم که دانشجوی سال آخر مهندسی معماری هستند. در سال 1374 در رشته کتابداری پزشکی دانشگاه ایران شروع به تحصیل کردم. در سال 1378 از طریق آزمون استخدامی هم در دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان و هم در دانشگاه سمنان پذیرفته شدم که نهایتا دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان را انتخاب و در دانشکده توانبخشی شروع به کار کردم. شروع به کارم در آموزش دانشکده بود بعد از مدتی در کتابخانه دانشکده توانبخشی که در کلینیک ابن سینا مشغول به کار شدم. که آن زمان کتابخانه در واقع یک اتاق کتاب بود و کتاب ها رده بندی و فهرست نویسی نداشت. با مدتی فعالیت جدی در کتابخانه، کتابخانه با اصول کتابداری مرتب شد. در سال 1382 به کتابخانه مرکزی منتقل شدم و به عنوان مدیر داخلی کتابخانه مرکزی فعالیت خود را ادامه دادم تا اینکه در سال 1386 در مقطع فوق لیسانس و در سال 1393 در مقطع دکتری ادامه تحصیل دادم. از سال 1396 به عنوان مدیر تامین منابع الکترونیک دانشگاه فعالیت کردم. در سال 1397 هم رتبه اول کتابدار پژوهشی کشور را کسب کردم.  از فروردین امسال هم به عنوان سرپرست کتابخانه مرکزی دانشگاه مشغول به انجام وظیفه هستم.

لطفا در مورد رشته کتابداری و کتابدار بیشتر صحبت کنید و چرا رشته کتابداری را انتخاب کردید؟

سالی که من در کنکور کارشناسی شرکت کرده بودم موفق به کسب رتبه خوبی شدم و می توانستم خیلی از رشته های کارشناسی زیرمجموعه علوم پزشکی را انتخاب کنم. ولی با توجه به روحیاتی که از خودم می شناختم و توصیه های معلمم که در انتخاب رشته به من مشورت می دادند، ترجیح دادم که کتابداری را انتخاب کنم. خب در ابتدا بطور خیلی خاص این رشته را نمی شناختم اما وقتی وارد این رشته شدم دیدم این دقیقا همان چیزی است که من می خواستم و متوجه شدم نگاهی که در جامعه نسبت به رشته کتابداری وجود دارد و این تصور که کتابدار فردی است که در کتابخانه حضور دارد و فقط مسئول امانت دادن کتاب است، اشتباه است.  واقعیت این است که کتابدار باید اطلاعات به روز داشته باشد و با علم روز آشنا باشد بخصوص که ما در حال گذر از کتابخانه های سنتی به کتابخانه های هوشمند هستیم و کتابدار هم به تبع آن باید دانش خود را به روز نگه دارد.  باید بتواند با فناوری های روز کار کرده و نیاز اطلاعاتی کاربران را رفع کند. کتابداران در عصر دیجیتال که ما در آن زندگی می کنیم باید نسبت به کتابداران سنتی توانایی های بیشتری داشته باشند تا بتوانند در کتابخانه های الکترونیک و هوشمند، خدمات بهتری  ارائه دهند. در پایگاه های الکترونیک منابع بسیاری از جمله کتاب، مقاله، فیلم و غیره بصورت الکترونیک وجود دارد و کتابدار باید بتواند در این فضای دیجیتال به جستجو بپردازد و منابع اطلاعاتی مورد نیاز مراجعین را در اختیار آن ها قرار دهد و به اندازه ای بر این پایگاه ها تسلط داشته باشد که بتواند استفاده از این پایگاه ها را به کاربرانش آموزش دهد.

 از دیگر خصوصیات کتابدار قرن 21 این است که زبان های برنامه نویسی را بداند و بتواند وب سایت طراحی و به روز رسانی کند. کسانی که کتابداری را بر می گزینند می بایست انعطاف پذیر، صبور و آراسته باشند. آراستگی هم در ظاهر و هم در بیان و هم درسخن. همچنین توانایی آموختن چیزهای جدید را داشته باشند .کتابدار باید بتواند مصاحبه مرجع را به درستی انجام دهد. یعنی وقتی مراجعه کننده در مورد موضوعی نیاز به اطلاعات پیدا می کند، کتابدار باید بتواند طی یک مصاحبه دقیق و با توجه به شناخت و اشرافی که به منابع موجود کتابخانه دارد، نیاز اطلاعاتی مراجعه کننده را برطرف کند.

با توجه به صحبت های شما درباره کتاب و کتابخانه های الکترونیک، از چه زمانی نیاز به ایجاد کتابخانه های الکترونیک احساس شد؟

بحث کتابخانه الکترونیک، خیلی وقت است که در دنیا مطرح شده است. کتاب های الکترونیک هم سالیان زیادی ست که ارائه می شوند، حالا کتاب های علمی در پایگاه های اطلاعاتی و کتابهای صوتی و PDF غیر علمی هم از سایر درگاه ها عرضه می شود. اما پاندمی کرونا سبب شد که نقش کتابخانه های الکترونیک پررنگ تر شود و همه متوجه اهمیت وجود این کتابخانه ها در تامین نیاز اطلاعاتی کاربران شدند.

برای شما کتاب فیزیکی که روی کاغذ چاپ می شود و کتاب الکترونیکی چه تفاوتی دارد؟

از لحاظ علم کتابداری و لزوم فهرست نویسی و طبقه بندی به منظور سهولت بازیابی، تفاوتی با هم ندارند. زمانی که کتاب های الکترونیکی بوجود آمدند، خیلی ها فکر می کردند عمر کتاب های چاپی به پایان رسیده است و همه از کتاب های الکترونیکی استقبال خواهند کرد. اما تا کنون چنین اتفاقی نیفتاده است و هنوز هم بسیاری از افراد تمایل به خواندن کتاب های چاپی دارند. من خودم هم کتاب چاپی را ترجیح میدهم و دوست دارم کتاب کاغذی بخوانم. به نظر من وقتی کسی کتاب کاغذی را برای خواندن به دست می گیرد، لمس کاغذهای کتاب و بوی کاغذ، احساس خاصی را هنگام خواندن کتاب منتقل می کند. این احساس متفاوت از احساسی است که موقع خواندن کتاب الکترونیک از روی یک جسم سرد الکترونیکی مثل موبایل یا تبلت منتقل می شود. وقتی کتاب جدیدی را برای خواندن در دست می گیریم در ابتدا ضخامتی دارد اما بعد از تورق و خواندن کتاب، انگار به ضخامت کتاب اضافه می شود. هر صفحه از کتاب که خوانده می شود مثلا یک رمان، ما هم همراه با شخصیت های داستان می خندیم، اشک می ریزیم و همراه با شخصیتهای آن کتاب احساساتمان را نشان می دهیم . انگار ما هم قسمتی از احساسمان را لابلای صفحات آن کتاب جا می گذاریم و شاید به همین دلیل است که کتاب بعد از خوانده شدن، قطور تر به نظر می رسد.

فضای کتابخانه آرام است و سکوت آن برای شما چه حسی را به دنبال دارد؟

ذات کتابخانه با سکوت همراه است و من سکوت آن را دوست دارم. خب کتابدارها هم شخصیت های بسیار آرامی دارند و عاشقانه به کارشان می پردازند این سکوت برای این شخصیتهای آرام، دوست داشتنی است. گاهی صدا هایی بخاطر صحبت مراجعه کنندگان در سالن کتابخانه پیش می آید که سعی می کنیم آن را مدیریت کنیم و فضا را ساکت نگه داریم تا خللی برای مطالعه سایر افراد پیش نیاید. البته ناگفته نماند کتابخانه مکانی ساکت برای مطالعه است ولی مکانی ساکن نیست، پویا است و مدام باید به روز شود.

بنظر شما کتابداری کاری سخت است یا آسان؟

کار کتابداری هم سخت است و هم آسان. اگر از بیرون نگاه کنیم و کار کتابداری را تنها امانت دادن کتاب بدانیم خب آسان است! اما در واقع کتابدار باید دانش و آگاهی نسبت به کار خود و مجموعه ای که در آن فعالیت می کند داشته باشد. به روز باشد و با علم روز پیشرفت کند و با موضوعات جدید این عصر مثل هوش مصنوعی و غیره آشنا باشد. مثلا از جمله تاثیراتی که هوش مصنوعی بر کتابخانه ها می گذارد کمک در خدمات فنی کتابخانه است. خدمات فنی یک بحث تخصصی در کتابخانه است و شامل فهرست نویسی، رده بندی و آماده سازی می شود.

استفاده از هوش مصنوعی چه تاثیری بر کتابخانه ها و کتابداران می گذارد؟

هوش مصنوعی می تواند در تسریع کار فنی به کتابدار کمک کند تا کتابدار فرصت بیشتری برای انجام سایر امور داشته باشد که سبب پیشبرد اهداف کتابخانه می شود. به عنوان مثال کتابدارها فرصت بیشتری پیدا می کنند تا فعالیت های پژوهشی انجام دهند و با تیم پژوهش همراه باشند و یا کارگاه های آموزش سواد اطلاعاتی برای کاربران خود برگزار کنند و آنها را با نحوه جستجو در پایگاه های اطلاعاتی آشنا نمایند. از هوش مصنوعی در کتابخانه ها، می توان در پیاده‌سازی ربات‌های گفتگو یا چت‌بات‌ها استفاده کرد. چت بات ها در واقع دستیاران مجازی هستند که می‌توانند در طیف وسیعی از وظایف کتابداری، از پاسخ‌دادن به سؤالات مرجع پایه‌ تا جستجو در فهرست کتابخانه به کاربران کمک کنند. می‌توانند در طول هفته و 24 ساعت در دسترس کاربران باشند، به طوری که کاربران می‌توانند حتی در خارج از ساعات اداری کتابخانه هم از کمک آنها استفاده کنند.

همچنین هوش مصنوعی می‌تواند به مدیر کتابخانه در غنی سازی صحیح مجموعه کمک کند. بدین ترتیب که در سیستم های مبتنی بر هوش مصنوعی، وقتی الگوهای امانت و رفتار کاربران وجود داشته باشد، با تجزیه و تحلیل آن ها می‌توان کتاب‌ها یا مقالاتی را به کاربران توصیه کرد که بیشتر به آن‌ها علاقه دارند. این می‌تواند به کتابداران کمک کند تا تصمیمات آگاهانه‌تری در مورد توسعه مجموعه و انتخاب منابع بگیرند و مطمئن باشند که منابع کتابخانه با نیازها و علایق کاربران همسو است.

به نظر شما در کجا حضور کتابداران کمرنگ است؟

به نظر من در بیمارستان ها کتابداران می توانند نسبت به چیزی که در حال حاضر وجود دارد نقش پررنگ تری داشته باشند. کتابدار کتابخانه بیمارستانی یا کتابدار بالینی همان طور که در بسیاری از نقاط دنیا در بیمارستان ها مرسوم است، در واقع دستیار یک تیم پزشکی است. کتابدار بالینی باید آنقدر توانمند و مسلط بر پایگاه های اطلاعات پزشکی باشد که بتواند پاسخگوی نیازهای اطلاعاتی پزشکان و دانشجویان در جستجوی منابع علمی باشد. در حال حاضر در بیمارستان ها کتابداران ارائه خدمت می کنند ولی کتابدار بالینی به معنای واقعی نیستند. دانشگاه های علوم پزشکی تهران و علوم پزشکی اصفهان تلاش می کنند تا کتابداران بالینی تربیت کنند و امیدوارم این تلاش سریع تر به ثمر برسد.

یک کتاب برای وارد شدن به کتابخانه چه مسیری را طی می کند و ثبت کتاب در کتابخانه چگونه انجام می شود؟

یک کتاب تا وارد شدن به کتابخانه و قرار گرفتن بر روی قفسه فرایند نسبتا طولانی را طی می کند. در ابتدا از مدیران گروه های آموزشی نیازسنجی می شود. همچنین درخواست های دانشجویان هم مورد بررسی قرار می گیرد و پس از جمع بندی، لیست کتاب های مورد نیاز تهیه می شود. شاید بتوان گفت که قسمت سخت این فرآیند تامین بودجه است. بعد از تامین بودجه، کتاب ها از نمایشگاه بین المللی کتاب تهران و یا از طریق ناشران خریداری می شود. زمانی که کتاب به کتابخانه می رسد تمام تلاش ما بر این است که در کمترین زمان ممکن در قفسه ها قرار گیرد. هر کتاب در دفتر ثبت به صورت دستی ثبت می شود و مهر کتابخانه بر روی آن می خورد و شماره ثبت می گیرد. اطلاعات کتاب شناختی آن کتاب هم باید وارد نرم افزار کتابخانه شود. برای این کار، گاهی از کتاب هایی که در کتابخانه ملی موجود هستند، یک خروجی Z3950 در نرم افزار خودمان می گیریم و اگر کتاب لاتین باشد، چون رده بندی کتاب های کتابخانه مرکزی رده بندی بین المللی پزشکی (NLM) است، از کتابخانه ملی پزشکی (National Library of Medicine) خروجی می گیریم.  سپس اطلاعات برگه فهرست نویسی را مطابق با سیاست های کتابخانه اصلاح می کنیم و شماره ثبت کتاب، تعداد کپی هایی که از کتاب موجود هست و محل نگهداری آن را در نرم افزار وارد می نماییم. پس از آن مرحله آماده سازی کتاب شروع می شود که  لیبل عطف و بارکد از نرم افزار پرینت گرفته و بر روی کتاب چسبانده می شود و  سپس کتاب در قفسه قرار می گیرد. البته تگ مغناطیسی هم به منظور کنترل ورود و خروج کتاب در کتاب قرار می گیرد و زمانی که کسی کتابی به امانت می گیرد موقتا این تگ غیر فعال می شود تا بتواند کتاب را از کتابخانه خارج کند. اگر تگ غیرفعال نشود هنگام عبور از گیت خروجی، هشدار می دهد.

پس از آماده سازی کتاب و قرار گرفتن در قفسه، اعضاء می توانند با مراجعه به کتابخانه نسبت به امانت گرفتن کتاب اقدام کنند که البته پس از راه اندازی و نصب نرم افزار کتابخانه ای تحت وب آذرسا و پس از ایجاد زیر ساخت امانت خودکار، جهت تسریع در امر ارائه خدمات به دانشجویان، کارت کتابخانه آن ها با کارت دانشجویی ادغام شده و دانشجویان عضو تنها با ارائه کارت دانشجویی هوشمند خود می توانند از کلیه خدمات ارائه شده در تمامی کتابخانه های دانشگاه استفاده کنند.

لطفا در مورد کتابخانه مرکزی دانشگاه و خدماتی که ارائه می دهد صحبت بفرمایید.

کتابخانه مرکزی مجموعه ی کتاب های کتابخانه مرکزی، کتابخانه دانشکده پزشکی و کتابخانه دانشکده پرستاری و مامایی است که در فضایی بیش از 2000 متر مربع در مجتمع آموزشی دانشگاه واقع در کیلومتر 5 جاده دامغان واقع شده است. در کتابخانه مرکزی حدود بیست و هشت هزار نسخه کتاب وجود دارد که از این تعداد بیست هزار و پانصد نسخه کتاب فارسی و هفت و هزار و پانصد نسخه هم کتاب لاتین است که همگی در زمینه پزشکی هستند.

خدماتی که ما ارائه می دهیم، خدمات عمومی مانند امانت کتاب است. همچنین کارگاه آموزشی برای دانشجویان و اعضای هیات علمی، مانند کارگاه ههای جستجو در پایگاه های اطلاعاتی، کارگاه های مقاله نویسی و استفاده از نرم افزار های رفرنس نویسی مانند EndNote  برگزار می کنیم. خدمات تحویل مدرک نیز در کتابخانه مرکزی ارائه می شود و کسانی که پروژه های تحقیقاتی دارند و نمی توانند مقاله ای را بصورت آنلاین پیدا کنند و دریافت مقاله شامل هزینه است، از طریق خدمات تحویل مدرک، آن مقاله را برای محققین تامین می کنیم. از دیگر خدمات کتابخانه ما، وجود نرم افزار تحت وب آن است که دانشجویان و اعضای هیات علمی می توانند کتاب هایی که به امانت گرفته اند را به صورت آنلاین تمدید کنند. موعد سر رسید تحویل کتاب های امانی هم از طریق ایمیل به کاربران اطلاع رسانی می شود. دو سایت کامپیوتر شامل 20 عدد سیستم کامپیوتر در کتابخانه مرکزی برای استفاده دانشجویان وجود دارد و تمام فضای کتابخانه مجهز به اینترنت وای فای است. دو وب سایت کتابخانه مرکزی به آدرسhttps://centlib.semums.ac.ir  و وب سایت کتابخانه دیجیتال به آدرس https://diglib.semums.ac.ir/  هم داریم که راهنماهای آموزشی، اطلاعات و اخبار مربوط به کتابخانه مرکزی در این دو وبسایت منتشر می شود. کتابخانه دارای یک اتاق سمینار مجهز به ویدئو پروژکتور و پرده نمایش است که برخی کلاس های دانشجویان تحصیلات تکمیلی در آن برگزار می شود.

همچنین ویرایش های قدیمی کتاب ها، کتاب های مستعمل و یا کتاب هایی که مشکلی در آن وجود داشته باشد به سرعت وجین شده و کتابخانه روز آمد می شود. به عمل خارج کردن کتاب های مستهلک یا ایراد دار از کتابخانه وجین می گویند.

چند کتابخانه اقماری هم داریم شامل کتابخانه های دانشکده پیراپزشکی سرخه، دانشکده تغذیه، علوم غذایی و مدیریت اطلاع رسانی پزشکی آرادان، دانشکده توانبخشی، دانشکده دندانپزشکی، دانشکده بهداشت دامغان، دانشکده داروسازی و کتابخانه های بیمارستان کوثر، بیمارستان امیرالمومنین (ع) و بیمارستان ولایت دامغان که این کتابخانه ها هم در قانون و مقررات و ارائه خدمات تابع اساسنامه کتابخانه مرکزی هستند.

آیا دانشگاه کتابخانه الکترونیک برای استفاده مراجعین دارد؟

ما در حال حاضر کتابخانه ای که مفهوم کامل کتابخانه دیجیتال داشته باشد، نداریم ولی به چند پایگاه اطلاعاتی  دسترسی داریم مانند پایگاه اطلاعاتی Up to Date، پایگاه استنادی Web of Science ، ESI و JCR . در حال حاضر سعی داریم یک کتابخانه الکترونیک در محیط نرم افزار کتابخانه برای استفاده کاربران فراهم کنیم و در حال افزایش تعداد منابع هستیم و هنگامی که تعداد آن به میزان قابل توجهی برسد، در این زمینه اطلاع رسانی خواهیم کرد.

هفته کتاب و کتابخوانی و روز کتابدار را در پیش رو داریم و به این مناسبت و اهمیت کتابخوانی صحبت بفرمایید.

این که یک هفته در سال به عنوان هفته کتاب و کتابخوانی در نظر گرفته شده است، نشان دهنده اهمیت کتاب و کتابخوانی و نیاز به فرهنگ سازی در این زمینه است. رشد کتاب خوانی در یک جامعه سبب پیشرفت آن جامعه و نخواندن کتاب هم سبب درجا زدن و باز ماندن جامعه از رشد و شکوفایی می شود. ظهور شبکه های اجتماعی و تبادل اطلاعات در این فضا، بر میزان رشد کتابخوانی تاثیر گذاشته است و توجه بیشتر به فضای مجازی بویژه در نوجوانان و جوانان باعث می شود که اطلاعات متنوعی ولی با عمق کم داشته باشند و فرآیند عمیق شدن مطالب و یادگیری، اتفاق نیفتد. چون خواندن کتاب و تمرکز بر مطالب آن است که عمق یادگیری را زیاد می کند و توجه و تمرکز را افزایش می دهد. کتابخوانی در گسترش دایره لغات موثر است که هم در نوشتن و هم در شیوایی کلام به هنگام سخن گفتن و برقراری ارتباط اجتماعی، کمک می کند.

روز کتابدار که در واقع روز اول هفته کتاب و کتابخوانی است را به تمامی همکاران پرتلاش و بی توقع کتابدار بویژه در دانشگاه علوم پزشکی استان سمنان تبریک عرض می کنم و آرزوی سلامتی و صحت برای این عزیزان دارم که بهترین خدمات را بدون هیچ چشم داشتی به کاربران ارائه می دهند.

یک جمله برای تشویق مردم به کتابخوانی بگویید.

کتاب بخوانید تا برنده زندگی خود باشید!

چون کتاب خواندن می تواند در تمامی ابعاد زندگی راه گشای انسان باشد. از آنجایی که خواندن کتاب بر دانش ما می افزاید پس بر پیشرفت ما در زندگی تاثیرگذار خواهد بود.

مصاحبه و ویرایش: مارال صمصامی- کارشناس روابط عمومی دانشگاه

لینک خبر در سایت